Monitoring ichtiofauny

Dla naukowców, którzy nie mogą spokojnie usiedzieć za biurkiem przed komputerem czy też w laboratorium, badania terenowe są ich spełnieniem. Zapewniają one pracę w środowisku naturalnym oraz bezpośredni kontakt z przedmiotem badań. W ostatnich latach nasiliło się zapotrzebowanie na monitoring ichtiofauny szczególnie przy okazji przygotowywania Planu Zadań Ochronnych. Monitoring stanu środowiska przyrodniczego jest więc integralnym elementem wszelkich programów ochrony różnorodności biologicznej i gospodarowania zasobami naturalnymi. Monitoring populacji biologicznych to powtarzalne w określonych odstępach czasu oceny ich parametrów (np. liczebności, rozrodczości, zasięgu, rozmieszczenia) odnoszące się do określonego obszaru i mające na celu wykrycie zmian wartości tychże parametrów. W szerszym kontekście monitoringiem określamy proces gromadzenia informacji o parametrach systemu biologicznego (ekosystemu, populacji) w różnych punktach czasu, w celu oceny stanu tego systemu i sformułowanie wniosków odnośnie kierunkowych zmian tego systemu w czasie. Monitoring bywa nagminnie mylony z inwentaryzacją, czyli jednorazową oceną parametrów (z reguły liczebności lub rozmieszczenia) populacji na danym obszarze. Ochrona zasobów naturalnych i różnorodności biologicznej jest obecnie jednym z sześciu nadrzędnych celów strategicznych Wspólnot Europejskich, postrzeganych jako niezbędne warunki realizacji Strategii Lizbońskiej. Przekłada się to na jeden z celów strategicznych zaktualizowanej w 2006 roku Strategii Zrównoważonego Rozwoju UE, jakim jest zahamowanie spadku bioróżnorodności. Jednak skuteczna ochrona gatunków, siedlisk, ekosystemów nie jest możliwa bez istnienia systemu gromadzenia i uaktualniania informacji o bieżącym stanie chronionego układu biologicznego.
Badania monitoringowe ichtiofauny w rzekach przeprowadza się najczęściej przy pomocy zestawu do elektrycznych połowów w ryb, zgodnie z obowiązującą metodyką w tego typu analizach (PN-EN 14011). W każdym rejonie badań należy zwodować najpierw sprzęt pływający, którym dopłynąć można na wszystkie wytypowane miejsca badań (Fot. 1, 2).



Fot. 1. Wodowanie sprzętu


Transportujemy nim m.in. agregat spalinowych, będący częścią składową zestawu do elektrycznych połowów ryb. Jednym z głównych elementów zestawu połowowego jest przystawka prostownikowa zamieniająca prąd zmienny 220V na stały.




Fot. 2. Płynąc na miejsce badań monitoringowych

Zastosowanie w połowach prądu stałego o odpowiednim natężeniu 4-5 A oraz krótkim czasie ekspozycji gwarantuje nieinwazyjne odłowy ryb. Anodę stanowi okrągły kasar obszyty siatką bezwęzłową o oczku 5 mm. Katoda wykonana jest najczęściej z plecionej linki miedzianej (16 mm2) o długości 3-4 metrów. Podczas elektropołu ryby wykazują reakcję anodową czyli płyną do kasarka będącego anodą, a uciekają od katody (Fot. 3).

Fot. 3. Elektoropołowy

Ryby można odławiać z łodzi rybackiej spływającej z nurtem lub popychanej wiosłem wzdłuż każdego stanowiska w odległości 2-4 m od brzegu. W przypadku małych i płytkich cieków odłowy dokonuje się brodząc. Ryby podbiera się przy pomocy anody oraz jednego kasara obszytego również siatką bezwęzłową o oczku 5 mm. Przy podbieraniu ryb anodą należy pamiętać o wyłączeniu przepływu prądu aby ryb nie uszkodzić podbieranych ryb. W każdym badanym miejscu dokonuje się połowów na wcześniej ustalonym odcinku, zanurzając anodę co około 10 m na 20-30s. Po odłowieniu ryby powinny zostać umieszczane do pojemnikach z wodą oraz systemem napowietrzania, w którym pozostają do momentu zakończenia połowu w danym miejscu. Po zakończeniu połowu należy dopłynąć do brzegu i przenieść pojemnik z rybami i systemem napowietrzania. Następnie po ustawieniu w stabilnym miejscu wagi i jej wypoziomowaniu należy przystąpić do pomiarów masy złowionych ryb. Każda ryba powinna zostać oznaczona do gatunku a następnie zważona i zmierzona (Fot. 4). Po wykonaniu pomiarów ryby powinny zostać natychmiast wypuszczane do rzeki w miejscu złowienia.



Fot. 4. Pomiary ryb


Wskazane jest podczas prac monitoringowych zwracanie uwagi na wygląd dna, rodzaj substratu, roślinność zanurzoną, wynurzoną oraz porastającą brzegi. Dla każdego stanowiska należy wykonać szczegółowa dokumentację fotograficzną.

 

Roman Kujawa
Katedra Rybactwa Jeziorowego i Rzecznego